چغازنبیل؛ نخستین اثر ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو

چغازنبیل یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران و نخستین اثر ایرانی است که در سال ۱۹۷۹ میلادی (۱۳۵۸ شمسی) در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این مجموعه باشکوه، یادگاری از تمدن ایلام باستان است و امروزه به عنوان یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی خاورمیانه شناخته می‌شود.

اگر با تاریخ تمدن ایلام آشنا باشید، بدون شک نام چغازنبیل را شنیده‌اید. این محوطه تاریخی در واقع بقایای شهر مذهبی دوراونتاش است که در حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد به دستور پادشاه ایلامی اونتاش ناپیریشا ساخته شد. وسعت این شهر باستانی حدود ۱۰۰ هکتار است و در نزدیکی شهر شوش، در استان خوزستان قرار دارد.

شاخص‌ترین بنای این مجموعه، زیگورات چغازنبیل است؛ معبدی پلکانی و چندطبقه که برای نیایش خدایان ایلامی ساخته شد. این زیگورات یکی از سالم‌ترین و بزرگ‌ترین زیگورات‌های باقی‌مانده در جهان به شمار می‌رود و شاهکاری از معماری و مهندسی دوران باستان محسوب می‌شود. استفاده از میلیون‌ها آجر پخته، کتیبه‌های میخی و طراحی منحصربه‌فرد این بنا، اهمیت تاریخی و فرهنگی آن را دوچندان کرده است.

شهر دوراونتاش تا زمان حمله آشوریان رونق داشت، اما در حدود سال ۶۴۰ پیش از میلاد و در جریان لشکرکشی آشوربانیپال، پادشاه آشور، به سرزمین ایلام، بخش‌های زیادی از آن ویران شد. با وجود این، بقایای چغازنبیل همچنان پس از گذشت بیش از سه هزار سال، شکوه معماری و تمدن ایلامیان را به نمایش می‌گذارد.

امروزه چغازنبیل یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری تاریخی ایران است و هر ساله علاقه‌مندان به تاریخ، باستان‌شناسی و معماری از سراسر ایران و جهان برای بازدید از این اثر جهانی به استان خوزستان سفر می‌کنند.

چنانچه در کتیبه‌ای آمده است:

من زیگورات شوش را که از آجرهایی با سنگ لاجورد لعاب شده بود، شکستم … معابد عیلام را با خاک یکسان کردم … شوش را تبدیل به یک ویرانه کردم … ندای انسانی و بانگ شادی به دست من از آن جا رخت بربست…

با توجه به اهمیت و ارزشمندی چغازنبیل، در دی‌ماه سال ۱۳۴۸ یک اثر ملی شناخته شد و در سال ۱۹۷۹ میلادی به‌عنوان نخستین میراث جهانی ایران در فهرست میراث یونسکو به ثبت رسید. در ادامه از این بنای شگفت‌انگیز بیشتر خواهیم گفت.

زمانی که چغازنبیل کشف شد و پیش از کاوش‌های علمی و باستان‌شناسی این محوطه، یک تپه بزرگ و شبیه یک سبد برگشته بود. به همین دلیل به نام محلی چغازنبیل معروف شد. این اسم مرکب از دو واژه «چُغا» که در زبان لری به آن تپه می‌گویند و «زنبیل» به معنی سبد است.

نام اصلی چغازنبیل

اما نام اصلی این مکان بر اساس کتیبه‌ها و آجرنوشته‌های به دست آمده از این محوطه، به زبان ایلامی «ال- اونتاش» (Al Untash) و به زبان اکدی «دور اونتاش» (Dur Untash) است. در همین کتیبه‌ها آمده که این شهر در دوران اوج شکوه و عظمت ایلام به دستور اونتاش ناپیریشا، یکی از پادشاهان مقتدر این امپراتوری بنا شده است. به همین دلیل آن را ال اونتاش یعنی شهر یا قلعه اونتاش می‌گفتند.

چغازنبیل کجاست؟

چغازنبیل در استان خوزستان قرار دار دارد و یکی از جاهای دیدنی شوش به شمار می‌رود. این معبد در ۴۵ کیلومتری جنوب شهر شوش و ۳۵ کیلومتری غرب شهر باستانی شوشتر در نزدیکی منطقه باستانی هفت تپه واقع است.

مسیر دسترسی چغازنبیل

اثر جهانی چغازنبیل از طریق مسیر جاده شوش به اهواز قابل دسترسی است.

چغازنبیل میراث جهانی است که متعلق به همه است. خواهشمند است که در بازدید از این محوطه نکات زیر را رعایت کنید تا این اثر ارزشمند برای نسل‌های آینده نیز باقی بماند.

داخل چغازنبیل چیست؟

در این شهر زیگورات یا معبد اصلی شهر، معابد متعدد، کاخ‌ها، آرامگاه‌های سردابی و… وجود دارد.

چغازنبیل، شهری مذهبی و سلطنتی بود که برای پرستش و عبادت خدایان ایلامی بنا شد.

زیگورات چیست؟

نوعی معماری مذهبی و آیینی در دنیای باستان است که ساختاری برج مانند و قیفی شکل دارد.

مهم‌ترین و شاخص‌ترین بنای شهر چغازنبیل یا دورانتاش، زیگورات آن است که معبد اصلی شهر محسوب می‌شود.

صحن شمال شرقی: این صحن وسیع‌ترین صحن زیگورات است که محل تجمع مردمان عادی بوده است و پودیم یا همان سکوی اجتماعات دارد. سه سکوی مربع مزین به آجرهای لعاب‌دار و چاه دفع آب از دیگر بناهای این بخش هستند.

صحن شمال غربی: چندین معبد، نیایشگاه و کارگاه، پایه آجری مدور، دو حلقه چاه و سکوهای اهدای نذورات از بناهای این قسمت هستند. معابد صحن شمال غربی متعلق به ناپیریشا یا گال، کری‌ریشا، و ایشنی کرب از الهه‌های ایلامی و از مهم‌ترین معابد این شهر هستند. معبد كريريشا و معبد اين شوشينک تنها معابدی هستند كه نمای آجری دارند.

صحن جنوب غربی: این صحن‌ از ديگر صحن‌ها كوچک‌تر است و ممکن است دسترسی به معبد اعلی از پلكان اين بخش زيگورات بوده است. پایه آجری مدور و سه نیایشگاه كوچک در این بخش وجود دارند.

ردیفی کنار هم قرار دارند و  روبه‌روی آن‌ها، یک خمره در کف جاسازی کرده‌اند. احتمالا این بخش برای قربانی کردن حیوانات باشد.

زیگورات چیست؟

زیگورات‌ها، بناهای مذهبی و در واقع معابد باستانی هستند.

زیگورات‌ که در زبان سومری زیقورات و در ایلامی زیقورتو نام دارد. نوعی معماری مذهبی و آیینی در دنیای باستان است که ساختاری برج مانند و قیفی شکل دارد. زیگورات‌ها در واقع معبدی طبقه طبقه بودند که انسان را به خدایان نزدیک‌تر می‌کردند.

چغازنبیل با نمونه‌های مشابه فرق دارد و تفاوت زیگورات چغازنبیل با زیگورات‌های بین‌النهرین در این است که طبقات فوقانی زیگورات‌ها روی طبقات تحتانی بنا می‌شدند.

آجر نوشته ها

آجرنوشته‌ها و کتیبه‌های چغازنبیل نقش بسزایی در معرفی و شناخته شدن این بنای عظیم و شگرف دنیای باستان دارند. مجموعه‌ای از هزاران کتیبه که بخشی از آن‌ها زیگورات چغازنبیل را همچون کمربندی در میان گرفته‌اند و بخشی نیز روی آثار و اشیای دیگر نوشته شده‌اند. این کتیبه‌ها به خط و زبان عیلامی هستند.  ترجمه یکی از این کتیبه‌ها چنین است:

من اونتاش نپيريشا با آجرهای طلايی رنگ، نقره‌ای رنگ، سنگ‌های عقيق سياه، سنگ‌های سفيد و سنگ‌های… اين معبد مطبق را ساختم و به خدايان نپيريشا و این‌شوشینیک از محله مقدس هديه كردم. كسی كه آن را ويران كند و كسی كه آجرهای آن را منهدم كند، کسی كه طلا و نقره‌اش را، سنگ‌های عقيق سياه، سنگ‌های سفيد و سنگ‌های… و آجرهايش را بر دارد و به محل ديگری ببرد. باشد كه نفرين خدايان محله مقدس نپيريشا، اينشوشينک و كريريشا بر سرش نازل شود و باشد كه نسل او در زير خورشيد برچيده شود.

چغازنبیل چگونه کشف شد؟

داستان کشف معبد چغازنبیل به سال ۱۹۳۹ میلادی برمی‌گردد. در این سال گروهی از اعضای شرکت نفت ایران و انگلیس در حین بازدید هوایی در حوالی محوطه چغارنبیل بودند که متوجه تپه بزرگ و محصور در میان دو دیوار می‌شوند. یکی از زمین‌شناسان این گروه به نام براوان Brown از سطح محوطه چندین آجر کتیبه‌دار جمع‌آوری می‌‌کند و وجود چنین تپه‌ای را به هیئت باستان‌شناسی که در شوش مشغول کاوش بودند اطلاع می‌دهند.

از این زمان توجه باستان‌شناسان فرانسوی به اين محوطه جلب می‌شود. در سال ۱۹۳۵ میلادی اولين بازديد باستان‌شناسان از اين محوطه توسط دو نفر از اعضای هيئت باستان‌شناسی فرانسوی به نام‌های ون در ميير (Meer) و لویی لوبرتون (Louis Le Breton) انجام شد . پس از بازديدهای اوليه، کاوش‌های علمی در این محوطه آغاز شد که تا دهه‌های اخیر ادامه داشت. عمده كاوش‌هايی كه به شناخت بیشتر از شهر دوراونتاش منجر شد، توسط هيئت رومن گيرشمن؛ باستان‌شناس فرانسوی صورت گرفت.

صفحه نیکان گشت

معرفی شهر کربلا